Kompanzasyon nedir?
Kompanzasyon, motor, trafo ve kompresör gibi yüklerin şebekeden çektiği reaktif gücü işletmenin içinde kondansatörlerle karşılamaktır. Böylece akım ile gerilim arasındaki faz farkı küçülür, cos φ 1,00'e yaklaşır. Reaktif enerji yasal sınırın altında kalınca faturaya reaktif bedel yazılmaz.
Son güncelleme 30.10.2026 · Kaynak: EPDK 10961 sayılı Kurul Kararı (Resmî Gazete, 30.04.2022) ve MEB Kompanzasyon Sistemleri öğrenme faaliyeti
Taralı bölge: reaktif bedel
Reaktif oran %70, sınır %20. Bu oranla faturaya reaktif bedel yazılır. Kademe ekleyin.
Örnek tesis: 100 kW aktif güç, 70 kVAr reaktif güç, 50 kVA ve üstü abone. Sınırlar EPDK 10961 sayılı Kurul Kararı'ndan (Resmî Gazete, 30.04.2022).
Kompanzasyon ne demek?
Elektrikte kompanzasyon, reaktif gücün dengelenmesi demektir. Motor ve trafo gibi yüklerin istediği endüktif reaktif güç, kondansatörlerin verdiği kapasitif reaktif güçle karşılanır ve şebekeden çekilmesi gerekmez.
MEB'in Kompanzasyon Sistemleri öğrenme faaliyetindeki tanım da budur: tesiste harcanan reaktif enerjiyi azaltmak için kondansatör ya da senkron motorla yapılan işe kompanzasyon denir. Bugün bu iş için senkron motor yerine daha ekonomik olan kondansatör kullanılır.
Kompanze etmek ne demek?
Bir tesisin reaktif gücünü kondansatörle karşılamaktır. Bu işin yapıldığı tesise kompanze edilmiş tesis denir.
Kompanzasyon nasıl çalışır?
Motorlar, kompresörler ve trafolar çalışmak için manyetik alan kurar ve bunun için şebekeden iş yapmayan bir güç çeker: reaktif güç. Kondansatör ters yönde reaktif güç verir. Panodaki röle ihtiyacı ölçüp kondansatör kademelerini devreye alır, böylece reaktif güç işletmenin içinde karşılanır.
Güç üçgeni: aktif, reaktif ve görünür güç
Aktif güç (P, kW) iş yapan güçtür: motoru döndürür, ısıtıcıyı ısıtır. Reaktif güç (Q, kVAr) manyetik alan için şebeke ile yük arasında gidip gelir. İkisinin bileşkesi görünür güçtür (S, kVA) ve hatlar ile trafo bu gücü taşır. Üçü bir dik üçgen kurar: S² = P² + Q².
- P
- 100 kW
- Q
- 70 kVAr
- S
- 122 kVA
- Qc
- 0 kVAr
- cos φ
- 0,819
Güç katsayısı (cos φ, cos fi) nedir?
Güç katsayısı, aktif gücün görünür güce oranıdır: cos φ = P / S. Kondansatör Q'yu küçülttükçe S kısalır, φ açısı daralır ve cos φ 1,00'e yaklaşır. Aynı iş daha az akımla yapılır.
| cos φ | Reaktif / aktif | Hangi sınır |
|---|---|---|
| 0,95 | %33 | 50 kVA altı, endüktif |
| 0,98 | %20 | 50 kVA ve üstü endüktif, 50 kVA altı kapasitif |
| 0,99 | %15 | 50 kVA ve üstü, kapasitif |
Röle, kontaktör ve kondansatör ne yapar?
- Röle ölçer. Reaktif güç kontrol rölesi cos φ'yi sürekli okur.
- Röle karar verir. Reaktif güç fazlaysa bir kademe daha ister, yük düşünce kademe bırakır.
- Kontaktör anahtarlar. Her kademeyi rölenin komutuyla devreye alır ya da çıkarır.
- Kondansatör karşılar. Devredeki kademeler motorların istediği reaktif gücü yerinde verir.
Kompanzasyon ne işe yarar?
Kompanzasyon, işletmenin reaktif enerjisini yasal sınırın altında tutar; böylece faturaya reaktif bedel yazılmaz. Reaktif güç içeride karşılandığı için hatlardan ve trafodan geçen akım da azalır.
- Reaktif bedel çıkmazOran sınırın altında kaldıkça faturadaki reaktif enerji bedeli satırı boş kalır.
- Hatlar ve trafo rahatlarAynı iş daha az akımla yapılır; kablonun ve trafonun kapasitesi asıl işe kalır.
- Kayıp ve gerilim düşümü azalırHatlardaki akım azaldıkça kablolardaki ısı kaybı ve gerilim düşümü de azalır.
Kompanzasyon yapılmazsa ne olur?
Kurulu gücü 15 kW'ın üstündeki abonede reaktif oran sınırı geçerse, o dönem ölçülen reaktif enerjinin yalnız aşan kısmı değil tamamı faturalanır. Takvim yılındaki ilk aşımın bedeli faturada gösterilip aynı faturada düşülür; sonraki aşımlar ödenir.
Kompanzasyon çeşitleri
MEB'in Kompanzasyon Sistemleri öğrenme faaliyeti, kondansatörün bağlandığı yere göre üç çeşit sayar: tek tek, grup ve merkezi kompanzasyon.
Tek tek (bireysel) kompanzasyon
Kondansatör doğrudan yükün çıkışına bağlanır ve yükle birlikte devreye girip çıkar. En etkin yöntemdir ama en pahalısı da budur. Büyük motorlarda, aydınlatmada ve besleme hattı uzun olan yüklerde tercih edilir.
Grup kompanzasyonu
Aynı kontaktörle birlikte açılıp kapanan birkaç motor ya da armatür tek bir yük gibi ele alınır ve ortak bir kondansatör grubuyla karşılanır. MEB kaynağına göre bugün pek kullanılmıyor.
Merkezi kompanzasyon
Kondansatörler tek bir kompanzasyon panosunda toplanır ve kademelere bölünür. Röle tüm tesisin cos φ'sini ölçer, kademeleri yüke göre devreye alıp çıkarır. Sayaç ana girişte ölçtüğü için faturadaki oranı doğrudan bu pano düzeltir.
Sabit ve otomatik (kademeli) kompanzasyon
Sabit kompanzasyonda kondansatör hep devrededir; yükü az değişen tek bir makine için uygundur, yük düşünce kapasitif tarafa geçebilir. Otomatik kompanzasyonda röle kademeleri yüke göre açıp kapatır. Kaynak makinesi ve asansör gibi hızlı değişen yüklerde mekanik kontaktör yerine statik anahtarlama kullanılır.
Kompanzasyon sistemi: panoda neler var?
Kompanzasyon sistemi, reaktif gücü ölçen bir röle ile onun yönettiği kondansatör kademelerinden oluşur. Parçalar bir kompanzasyon panosunda toplanır.
- Reaktif güç kontrol rölesiKapaktadır; cos φ'yi ölçer, hangi kademenin ne zaman gireceğine karar verir.
- Kompanzasyon kondansatörüHer kademede bir grup bulunur; endüktif reaktif gücü karşılar. Kapasitesi yıllar içinde düşer.
- Kompanzasyon kontaktörüHer kademede bir tane bulunur; röleden komut alıp kondansatörleri devreye alır, çıkarır.
- Şönt reaktörKapasitif tarafta ayrı bir kademedir; yük azalınca oluşan kapasitif reaktif gücü dengeler.
- Enerji analizörüAkım, gerilim, cos φ ve harmonikleri panonun kapağında gösterir.
Kompanzasyon seçim cetveli
Seçim cetveli, yükün her kW'ı için kaç kVAr kondansatör gerektiğini gösterir. Katsayı bugünkü ve hedeflenen cos φ'den gelir: k = tan φ1 − tan φ2. Gereken güç Qc = P × k.
| Bugünkü cos φ | Hedef 0,95 | Hedef 0,98 | Hedef 0,99 |
|---|---|---|---|
| 0,60 | 1,00 | 1,13 | 1,19 |
| 0,65 | 0,84 | 0,97 | 1,03 |
| 0,70 | 0,69 | 0,82 | 0,88 |
| 0,75 | 0,55 | 0,68 | 0,74 |
| 0,80 | 0,42 | 0,55 | 0,61 |
| 0,85 | 0,29 | 0,42 | 0,48 |
| 0,90 | 0,16 | 0,28 | 0,34 |
| 0,95 | 0,00 | 0,13 | 0,19 |
Örnek: 100 kW yük, bugünkü cos φ 0,80, hedef 0,98. Katsayı 0,55; gereken güç 100 × 0,55 ≈ 55 kVAr.
Hedef 0,98, 50 kVA ve üstü abonedeki %20 endüktif sınırın karşılığıdır. Yük gün içinde değiştiği için kademeler ölçüme göre seçilir; kesin pano gücü yerinde ölçümden sonra çıkar.
Kompanzasyon ne zaman gerekir?
Reaktif bedel, kurulu gücü 15 kW'ın üstündeki abonelere yazılabilir. Faturadaki endüktif ya da kapasitif oran sınırı geçiyorsa kompanzasyon gerekir; pano varsa bakım ister.
| Kurulu güç | Endüktif | Kapasitif |
|---|---|---|
| 50 kVA altı15 kW üstü ticari, sanayi | %33 | %20 |
| 50 kVA ve üstübüyük ticari ve sanayi aboneleri | %20 | %15 |
Sık sorulanlar
Kompanzasyon cezası nedir?
Faturadaki reaktif enerji bedelinin halk arasındaki adıdır. Reaktif enerji aktif enerjinin yasal oranını geçince yazılır; pano yoksa, gücü yetmiyorsa ya da bir parçası arızalıysa çıkar. Reaktif bedel nedir?
Evde kompanzasyon gerekir mi?
Hayır. Mesken, aydınlatma ve tek fazlı aboneler ile kurulu gücü 15 kW'a kadar olan aboneler reaktif bedel ödemez. Kompanzasyon panosu ticari ve sanayi abonelerinde kurulur.
Kompanzasyon elektrik faturasını düşürür mü?
Asıl etkisi reaktif enerji bedelinedir: oran sınırın altında kaldıkça bu satır boş kalır. Makinelerin harcadığı aktif enerji (kWh) aynı kalır, yalnız hatlardaki kayıp biraz azalır.
Kompanzasyon panosu nedir?
Kompanzasyonu yapan panodur: röle, kondansatör kademeleri ve kontaktörler bir arada durur. Kompanzasyon panosu
Kapasitif ceza neden gelir?
Yük düştüğünde devrede gereğinden fazla kondansatör kalırsa işletme şebekeye reaktif güç verir. Yukarıdaki kadranda son kademeyi ekleyince ibre kapasitif tarafa geçer. Kapasitif ceza nedir?